به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، دکتر دوستی مطلق گفت: خطاهای تأثیرگذار بر نتایج آزمایشگاه به سه دسته تقسیم میشوند؛ نخست، خطاهای پیش از آنالیز که از زمان تجویز پزشک تا تحویل نمونه به دستگاه را شامل میشوند. دوم، خطاهای حین آنالیز که در زمان انجام آزمایش توسط دستگاه رخ میدهند. و سوم، خطاهای پس از آنالیز که از خروج نتیجه از دستگاه تا تحویل آن به بیمار ادامه دارند.
وی افزود: بر اساس مطالعات، حدود ۷۰ درصد کل خطاهای آزمایشگاهی مربوط به مرحله پیش از آنالیز است، در حالی که تنها ۷ درصد مربوط به مرحله حین آنالیز و ۲۳ درصد به مرحله پس از آنالیز مربوط میشود. از این میزان، حدود نیمی از خطاهای پیش از آنالیز به بیمار مرتبط است و این گروه خود به دو دسته تقسیم میشود.
دکتر دوستی مطلق گفت : دسته نخست، خطاهای پیش از آنالیز وابسته به بیمار است که قابل کنترل توسط خود بیمار است و معمولاً ناشی از تغییرات فیزیولوژیک یا مداخلات بیرونی است.
وی در توضیح این بخش گفت: تغییرات فیزیولوژیک شامل مواردی همچون تغییرات روزانه (ریتم شبانهروزی) است. برای مثال، میزان هموگلوبین ممکن است در طول روز نیم تا یک گرم نوسان داشته باشد بهطور طبیعی ۱۳ در صبح و ۱۲ در عصر این پدیده قابل انتظار است. همچنین، پرولاکتین در ساعات ۴ صبح، ۸ صبح و ۱۰ شب به اوج میرسد و بهتر است بین ۶ تا ۹ صبح اندازهگیری شود. درباره کورتیزول نیز گفت: این هورمون در صبح به مقدار زیاد ترشح میشود و بهتدریج در طول روز کاهش مییابد.
این نخبه دانشگاه افزود: ورزش نیز از عوامل تأثیرگذار است؛ ورزش سنگین ۱۲ تا ۲۴ ساعت پیش از آزمایش ممنوع است، زیرا ممکن است پارامترهای فیزیولوژیک را تغییر دهد. حتی ورزش کوتاهمدت ۱ تا ۲ ساعت قبل از نمونهگیری یا طولانیمدت مانند دوی استقامت میتواند سطح آنزیمها و هورمونها را تحت تأثیر قرار دهد.
وی در ادامه عنوان کرد: رژیم غذایی و ناشتایی نیز عامل مهمی است. برخی آزمایشها نیازمند ناشتایی مطلق ۱۰ تا ۱۲ ساعته هستند، مانند آزمایش قند خون و چربی خون. برخی دیگر تنها به ناشتایی ترجیحی نیاز دارند، مثل اندازهگیری آهن یا آلکالین فسفاتاز، و دستهای از آزمایشها نیز اصلاً نیاز به ناشتایی ندارند، از جمله اندازهگیری سدیم، پتاسیم یا برخی هورمونها.
دکتر دوستی مطلق افزود: مصرف غذای چرب در شب قبل از آزمایش میتواند تریگلیسیرید را تا ۱.۵ برابر افزایش دهد. رژیم گیاهخواری طولانیمدت باعث کاهش ویتامین B12، کلسترول و تریگلیسیرید میشود که کمبود B12 ممکن است زمینهساز کمخونی یا حتی سرطان شود. در مقابل، رژیم پرپروتئین میتواند مقدار اسیداوریک، کراتینین و BUN را افزایش دهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج گفت: استرس نیز عامل مؤثر دیگری است؛ استرسهای روحی یا جسمی روی برخی هورمونها مانند پرولاکتین و کورتیزول اثر قابلتوجهی دارد. نمونه پرولاکتین در حالت استرس معمولاً بهطور معنیداری بالاتر از حالت طبیعی است و این امر میتواند در تشخیص اختلالات ناباروری مؤثر باشد.
وی بیان کرد: سن و جنس نیز بر نتایج اثرگذارند؛ مقادیر طبیعی بسیاری از آزمایشها با افزایش سن تغییر میکند، مانند بیلیروبین در نوزادان یا آلکالین فسفاتاز در جوانان. از نظر جنس، هموگلوبین، هماتوکریت، منیزیم و کلسیم در زنان معمولاً کمتر از مردان است و همچنین میزان آنزیمهایی مانند CPK و LDH در زنان پایینتر گزارش میشود.
دکتر دوستی مطلق در ادامه گفت: دسته دوم از خطاهای پیش از آنالیز، مداخلات هستند. این دسته شامل مصرف دخانیات و داروهاست بر این اساس مصرف دخانیات باعث افزایش هموگلوبین، گلبول قرمز، گلوکز و انسولین، و کاهش ویتامین B12 و حتی افت کیفیت اسپرم کاهش تعداد و حرکت آن میشود.
وی افزود: درباره تداخلات دارویی باید توجه ویژه داشت؛ بیمار باید حتماً پزشک یا آزمایشگاه را از تمام داروهای مصرفی خود، داروی سادهای مانند استامینوفن آگاه کند. نمونههایی از این موارد شامل افزایش کاذب قند خون در اثر مصرف استامینوفن یا ویتامین C است. قرصهای ضدبارداری نیز باعث افزایش سطح آهن، TIBC و تیروکسین و کاهش آلبومین میشوند. همچنین، آسپرین و هپارین میتوانند سطح پتاسیم خون را افزایش دهند.
دکتر دوستی مطلق در پایان اظهار داشت: بخش عمده خطاهای آزمایشگاهی حدود ۷۰ درصد در مرحله پیش از آنالیز رخ میدهد. این خطاها یا وابسته به بیمار هستند شامل تغییرات فیزیولوژیک مانند زمان مناسب نمونهگیری، ورزش، تغذیه، استرس، سن و جنس یا ناشی از مداخلات از جمله مصرف دخانیات و داروها لذا آگاهی بیمار از این عوامل و همکاری مؤثر او با آزمایشگاه نقش بسیار مهمی در کاهش خطاهای آزمایشگاهی و افزایش دقت نتایج دارد.